Yabani Çuha (Primula Officinalis, Primula Veris)
Çok yıllık, otsu ve güzel çiçek açan bir bitkidir. Aynı zamanda “İgliçina” ve “Aglika” adlarıyla da bilinir. “İsa’nın çiçeği” olarak da adlandırılır. Bitki, Çuhaçiçeğigiller (Primulaceae) familyasına aittir.
Çuha'nın Yapısı
Çuha bitkisi 25 cm’ye kadar boylanabilir. Yaprakları, toprak yüzeyine yakın rozet şeklinde gelişir. Yaprak kenarları belirgin şekilde dişlidir, uzunlukları 5 ila 15 cm, genişlikleri ise 2 ila 6 cm arasında değişir. Yapraklar yumurta şeklindedir ve kökten itibaren buruşuk bir yapıya sahiptir. Renkleri koyu yeşilimsi-gri tonlardadır. Kök sapı gri-kahverengidir ve her tarafından beyazımsı ince kökçükler çıkar. Çiçek sapı yapraksızdır ve yaklaşık 20 cm yüksekliğe ulaşır. Ucunda, 10 ila 30 çiçekten oluşan, şemsiye benzeri bir çiçek demeti bulunur. Her çiçek 9 ila 15 mm çapındadır. Çiçekler sarının çeşitli tonlarında renklere sahiptir. Nisan ve Mayıs aylarında çiçek açar, tohumları ise Temmuz ve Ağustos aylarında olgunlaşır.
Çuha'nın Yayılma Alanları
Bu tür, Avrupa ve Asya’nın ılıman iklim kuşağının büyük bölümünde yaygındır. Kuzey enlemlerde görülmezken, yeniden Kuzey Sutherland ve Orkney Adaları ile İskandinavya’da ortaya çıkar. Ülkemizin dağlık bölgelerinde, çayırlarda, ormanlarda ve çalılıklar arasında doğal olarak yetişir.
Çuha'nın Kullanılan Kısımları
Çuha bitkisinin kök sapı ile kökleri, çiçekleri ve yaprakları kullanılmaktadır. Kökler ilkbahar veya sonbaharda toplanabilir ve sonraki kullanım için kurutulur. Çiçekler, tamamen açmış haldeyken toplanır; solmuş veya henüz açmamış çiçekler kullanılmaz.
Çuha'nın Kimyasal Bileşimi
Sarı çuha kökleri primulaverin ve primeverin ile bunların fenolik aglikonlarını içerir. Kurutulmuş köklerde önemli miktarda triterpen saponinler bulunur; bunların arasında primulik asit I ve II yer alır. Bitkinin toprak üstü kısımlarında ise özellikle çanak yapraklarında flavonoidler baskın bileşikler olarak tespit edilmiştir.
Çuha kök sapları ve köklerinde bulunan diğer maddeler arasında glikozitler, uçucu yağlar, vitaminler (askorbik asit ve karoten) ve kateşinli tanen maddeleri bulunur. Bitkinin toprak üstü kısımları tanen maddeleri, C vitamini, provitamin A ve flavonoidler içerir.
Çuha’nın Tedavi Edici Özellikleri ve Kullanımı
Bitkinin Özellikleri:
- Balgam söktürücü;
- İdrar söktürücü ve terletici;
- Sinir sistemini yatıştırıcı;
- Ağrı kesici;
- Anti-inflamatuar (iltihap giderici);
- Spazm giderici;
- Sedatif (sakinleştirici).
Sarı çuha, akciğerdeki salgıları inceltir ve dışarı atılmalarını kolaylaştırır. Aynı zamanda mide salgısını artırarak sindirim süreçlerini iyileştirir.
Çuha’daki saponinler, bitkinin balgam söktürücü etkisini belirlerken, içindeki salisilatlar ağrı kesici, iltihap giderici ve ateş düşürücü etkiler gösterir.
Kökünde bulunan triterpenoid saponinler güçlü bir balgam söktürücüdür. Ayrıca kök, hafif idrar söktürücü, romatizma karşıtı ve kan pıhtılaşmasını geciktirici özelliklere sahiptir. Yaprakları da kök ile benzer tedavi edici özelliklere sahiptir, ancak etkileri daha hafiftir.
Kullanıldığı Durumlar ve Hastalıklar
- Soğuk algınlığı; öksürük; bronşit; grip
- Boğmaca
- Nevrozlar, sinir krizleri, stres, kaygı
- İshal
- Astım
- Spazm, felç
- Romatizma
- Alerji
- Vücutta sıvı biriktirme (ödem)
Çuha ayrıca şu durumlarda da kullanılır: burun ve boğaz bölgesinde şişlik (ödem), baş ağrısı, uykusuzluk, histeri, titreme, boğmaca, gut hastalığı, nevralji, sinirlilik ve sinir sistemi kaynaklı diğer rahatsızlıklar, halsizlik, skorbit, idrar yapmada zorluk, idrar yolları iltihabı.
Çuha, idrar çıkışını hızlandırarak kalp fonksiyonlarının dengelenmesine yardımcı olur. Bu nedenle kalp yetmezliği tedavisinde de kullanılır.
Kurutulup toz haline getirilmiş kökleri kronik öksürüğün (özellikle kronik bronşit ve kataral konjesyonla ilişkili olanların), grip ve diğer ateşli durumların tedavisinde kullanılır.
Kökü, civanperçemi, mürver, kantaron ve ekşimtırak ile birlikte sinüslerin sağlığını korumak ve sinüzit tedavisinde kullanılır.
Bronşitte, çuha kökü kekikle birlikte balgam söktürücü etki yapar ve hastalığın belirtilerini, özellikle nezleyi hafifletir. Tüm bitkiden hazırlanan homeopatik ilaç böbrek hastalıklarının tedavisinde kullanılır.
Kullanım Şekli
- Demleme: 2 çay kaşığı çuha bitkisi 300 ml kaynar suya eklenir ve yarım saat demlenmeye bırakılır. Süzülür ve 4-5 defa, her seferinde 1 küçük kahve fincanı olmak üzere, 2-3 saatte bir içilir.
- Kökleri demleme: İnce dövülmüş köklerden 1 yemek kaşığı alınır ve 300 ml kaynar su ile üzerine dökülür. 30 dakika bekletilir. Süzülen sıvı, günde 3 kez, her seferinde 1 küçük kahve fincanı olarak tüketilir.
- Çiçek ve yaprak demleme: 8-10 gram bitki materyali 500 ml kaynar su ile üzerine dökülür ve 15 dakika bekletilir. Süzülüp, günde 3 kez, her defasında 1 küçük kahve fincanı olarak içilir.
Sarı Çuha’nın Mutfaktaki Kullanımı
Bitkinin suyu, başka bir bitki olan kerevetin kızartılmasında kullanılmıştır.
Genç yapraklar, çeşitli ana yemeklerde ve çorbalarda çiğ veya haşlanmış olarak tüketilebilir. Geçmişte İspanyollar bu yaprakları salatalara eklemişlerdir. Ayrıca yapraklardan çay da yapılabilir.
Çiçekler ise çiğ ya da pişirilmiş şekilde yemeklere, konserve ürünlere veya garnitür olarak katılabilir. Şarap ve sirkeye aroma vermek için de kullanılmıştır. Mutfakta dekoratif ve aromatik özellikleri besin değerlerinden daha çok takdir edilmektedir.
Sarı Çuha’nın İlaçlarla Etkileşimi
- Sarı Çuha ile antikonvülzanlar (nöbet önleyici ilaçlar) ve anti-inflamatuar (iltihap giderici) ilaçların birlikte alınması durumunda dikkatli olunması önerilir.
Kalp ilaçları ile birlikte kullanılırken de dikkatli olunmalıdır.
- Çuha’nın spazm çözücü etkileri nedeniyle, spazmolitik ilaçlarla birlikte kullanımı da dikkatli yapılmalıdır.
Sarı Çuha’nın Bitkiler ve Takviyelerle Etkileşimi
- Antikonvülzan, hemolitik, spazmolitik ve anti-inflamatuar özelliklere sahip diğer bitkiler ve takviyelerle birlikte kullanılırken dikkatli olunmalıdır.
- Kalp fonksiyonlarını etkileyen bitkiler ve takviyelerle kombinasyonunda da özen gösterilmelidir.
Metin: Elena Topalova, "Ahridos" Spor ve Entelektüel Kulübü
Fotoğraflar: Wikipedia
